Август мучаште Шап ер воктене республикысе  электроэнергетика комплекс предприятий-влак коклаште йӱлаш пурышо спартакиада эртен

Тенийсе таҥасымаш Рӱдӧ да Юл кундем МРСК-н "Мариэнерго" филиалжын, 5-ше ТГК-н "Марий Эл ден Чуваший" филиалжын Йошкар-Оласе   2-шо ТЭЦ-шын да "Мариэнергосбыт" ОАО-н представительже-влакым чумырен. Тыгодымак "Мариэнерго" деч иканаште ныл команда лийын - управленийын да Йошкар-Ола, Шернур, Курык марий элек-тросеть-влакын.

Энергетик-влак спортын куд видше - футбол, волейбол, куштылго атлетика, ӱстембал теннис, шахмат, кира спорт - дене таҥасеныт. Ончычсо семынак спартакиада кандырам шупшмо дене почылтын. Ты вид, тӱшка зачётышто шотыш налалтын огыл гынат, таҥасыше-влак коклаште чолгалык дене пырля порылык тулым ылыжтен. Нунын ойлымышт почеш, таҥасымашын тӱҥ шонымашыжат марий энергосистемысе чыла пред-   приятий коклаште ваш умылымаш ден порылык кумылым да тазалыкым пеҥгыдемдыме дене кылдалтын. Шукышт тышке ешышт дене пырля толыныт, нунышт таҥасыме кумылым нӧлталаш полшеныт.

Куштылго атлетика дене кум видыште вийым тергаш - кужытыш тӧршташ, шӱдӧ метрым да кум (пӧръеҥ-влак) але ик (ӱдырамаш-влак) километрым куржаш - кӱлын. Иктеш шотлымаште Курык марий электросеть икымше верым налын. Тудын шахматистше-влакат талырак лийыныт.

...

1945 ий 2 сентябрьыште Токий бухтышто шогышо «Миссури» американ линкорышто милитарист Японий капитуляцийым подписатлен. Тиде верысе жап дене 9 шагатат 4 минутлан лийын. Тыге кокымшо тӱнямбал сар пытен.

Германийын капитуляций нерген актым пеҥгыдемдымыж дене Европышто сар пытен гынат,  фашист-влаклан полшышо Японий СССР ӱмбак кержалташ йєнан жапым вучен. Садлан кєрак Маньчжурийышке да Корейышке шке войскажым вераҥден. Тидымак шотыш налын Мӱндыр Эрвелыште совет войскан 40  наре дивизийже шоген.

 Тӱнямбалне тыныс илышым кондымо, СССР-ын лӱдыкшыдымылыкшым вияҥдыме да союзник-влак коклаште Крым конференцийыште пеҥгыдемдыме ойпидышым шуктымо амал дене Совет Ушем 1945 ий 8 августышто Японийлан сарым увертарен.  9 августышто «Маньчжурский операций» тӱҥалын. Вич тӱжем километрыш шуйнышо фронтышто мемнан воин-влак Тихоокеанский флот да Амур военный флотилий дене пырля, тыгак Монгол Калык Республикын войскажын полшымо дене миллион наре еҥан Квантун армийым, Кечывалвел Сахалиныште да Курил отролаште япон войскам кырен шалатеныт, Йӱдвел-Эрвел Китайым, Йӱдвел Корейым, Кечывалвел Сахалиным да Курил отро-влакым утареныт.

...

Илыш сӱрет

Мый ешем дене ӧрдыж верыште илем. Шочмо-кушмо кундемыштем шукертсек лийын омыл. Сандене ик каныш кечын тушко тарванышым. Эр автобусыш шинчын, пошкудо районыш кудальым. Пел шагат утларак жап гыч кӱлеш остановко марте миен шуым. Автобус гыч икмыняр еҥ волен кодна. Еҥ-влак тӱрлӧ ял гыч улыт. Иктыже гына палыме – пошкудо ял гыч, лӱмжӧ Эчей. Тудат мыйым вигак палыш. Коктын саламлалтна да мӧҥгӧвелыш пырля ошкыл колтышна. Кайышаш корнына кӱчыкшак огыл – иктаж ныл меҥге наре лиеш. Кок илалше еҥлан тиде шагалжак огыл.

 Эчей – мыйын гаяк мутланаш йӧратыше айдеме. Тыгай дене корнын кужытшымат от шиж. Мемнанат шомак мундырана рончалташ тӱҥале веле.

- Мылам кызытсе илыш йӧршынат ок келше, - мутшым тӱҥале Эчей. – Кызыт айдемыжым айдемыланат огыт шотло – шыҥала пуштедат. Преступность пеш чот шарлен. Совет власть жапыште порядке утларак ыле. Тунам еҥым пуштмылан, виешлымылан пеш кугу срокым пуэныт, а кызыт шотшылан гына судитлат. Мутем пеҥгыдемдаш манын, тылат кумло-кумло вич ий ожно мемнан ялысе ийготыш шушо ик ӱдыр дене лийше историйым каласкален пуэм…

....

Кодшо ийын Куженер район, Марий Шой ялысе культура пӧрт пелен шочшо «Кумылоҥгыр» фольклор коллективым ынде пошкудо районлаштат палат

Марий калыкнан кӧргӧ чонжо поро, шкеже ончыкылыклан эреак ӱшаным кучышо, илышлан куаныше. Тудо пашалан веле огыл тале, мурымо-куштымо усталыкше кӧранаш ситыше, кумылым  савырыше. Марий-влакын илыме кеч-могай кундемыштыже лий – тидым шке шинчат денак ужат, шке пылышет денак колат, да чыла тидыже ӱмырешлан шӱм-чонешет кодеш. Теве мӱндыр Марий Шой ялыштат тысе калык йокрокланен, пагытын нелылыкшым ончен, яра ок шинче. Тӱшка озанлык шукертак пытен, да паша вер кодын огыл гаяк гынат, илен лекме тӱрлӧ йӧнлан эҥерта, яра жапым веселан да оҥайын эртара. Тыштыже верысе тӱвыра пӧртын да кодшо ийын гына шочшо «Кумыл- оҥгыр»  фольклор  коллективын сай пашаштым палемдыде ок лий. Эшежым мураш-кушташ кумылан Петуховмытын ешыштлан кӧрат тыште культура илыш ылыж каен манын каласаш лиеш.

...

Фотографий-влакым ончен шинчыме годым  пелашыжын картычкыже кидыш логалешат, Петр Андреевич,  ончыч Раиса Марковнан, вара мыйын ӱмбаке ончалын шыргыжалын, «Тиде мыйын королевам» манын  йӧратен пелешта. Шомакыштыже тунар ныжылгылык! «Ой, тиде фотожо тыште улмаш мо, а мый йомдаренам, кушто шонем». Тиде Раиса Марковнаже южо  картычке кидыш логалмылан куанен колта. А снимкыже шуко-шуко. Тиде архивыште ешын веле огыл, марий интеллигенцийын кодшо курымын 60-шо ийлаже гыч тӱҥалын таче кече марте  историйже аралалтеш, манаш лиеш.  Ученый, писатель, кугыжаныш органлаште ыштыше-влак… Ой, чынжымак, могай фото-влак улыт?!

25-28 августышто Финляндийысе  Оулу олаште Финн-угор писатель-влакын XI конгрессышт лие. Тудым М.Кастрен лӱмеш ушем эртарен. Форумышко Марий Эл гыч писатель-влак А.Иванова, Ю.Соловьев, А.Васильев, С.Григорьева, З.Дудина миеныт. Нунын деке Хельсинкиште илыше да сылнымутым шымлызе С.Чеснокова, курык марий автор В.Аликов ушненыт. Чылаже конгрессыш 91 еҥ миен. Мордва Республика гыч делегаций лийын огыл.

Оулу ола Хельсинки деч 800 меҥге йӱдвелне верланен. Садлан Россий гыч мийыше делегат-влаклан ты корно куштылго да шулдо лийын огыл. Ола мучко экскурсийышке ятырынже толын шуын огытыл. Писатель-влак кафедральный соборышто лийыныт, йӱштӧ игечылан кӧра оласе сылнылыкым автобус окна гыч онченыт.

1 сентябрьыште республикыште икымше классыште 6780 икшыве тунемаш тӱҥалын. Кажне йочалан тиде кече волгыдо шарнымашым кодыжо манын, Марий Эл Образований да наука министерство ден "Ваш новый день" реклама да информаций газет пӧлекым ыштеныт.

Тиде пӧлекше - шкенан автор-влак Маргарита Фадеева ден Анатолий Смирновын возымо "Приключения Петрушки" йоча книга. Тушко весела геройын да тудын йолташыже-влак дене лийше ныл оҥай историйжым пуртымо. Йочан кумылжым савыраш манын, книгасе буква-влакым шолдыра шрифт дене погымо, чевер чиян сӱрет-влак дене сӧрастарыме.

У шинЧымашлан - национальный тоштерыш

Тенийсе Шинчымаш кечын Марий Элысе Т.Евсеев лӱмеш национальный тоштерыште, "Шинчымаш портфель" программа дене келшышын, "Первоклассниклан тоштер" акций лийын.